Elke Wiss w międzynarodowym bestsellerze stawia tezę, która boli: mamy dziś mnóstwo komunikacji i bardzo mało rozmowy. Jej książka — oparta na naukach Sokratesa, ale bez filozoficznego zadęcia — uczy jednej rzeczy, której nikt nas nie nauczył. Zadawania pytań.
Rozmowa, która nie jest rozmową
Znasz to uczucie po spotkaniu ze znajomą? Rozmawiałyście dwie godziny, każda opowiedziała, co u niej — i jakoś tak wychodzisz z tego pusta. Bez poczucia, że ktoś naprawdę cię usłyszał. Bez poczucia, że dowiedziałaś się czegoś o niej.
Elke Wiss nazywa mechanizm, który za tym stoi, bardzo precyzyjnie. Współczesny świat wymaga natychmiastowych reakcji i gotowych odpowiedzi, więc nasze rozmowy stają się szybkie i powierzchowne. Nastawione na to, żeby udowodnić swoją rację — nie na to, żeby zrozumieć drugą osobę.
To nie jest wada charakteru. To nawyk. A nawyki da się zmienić.
Jak naprawdę reagujemy, gdy ktoś ma problem
Najbardziej niewygodny fragment książki to ten, w którym Wiss opisuje nasze odruchy w reakcji na czyjeś kłopoty. Rozpoznasz w nim siebie, obiecuję.
Kiedy ktoś opowiada nam o swoim dylemacie, automatycznie próbujemy go rozwiązać: „a próbowałaś z nią porozmawiać?”, „mnie świetnie pomogła terapia X”. Zarzucamy radami, których nikt nie prosił. Albo — jeszcze częściej — przykrywamy cudzą opowieść własną: „u mnie też tak było, wyglądało to tak, że…”.
Efekt jest zawsze ten sam. Zamiast słuchać, myślimy o tym, co zaraz powiemy. Wolimy przekonać kogoś do swojej racji, niż naprawdę przeanalizować jego stanowisko.
Większość naszych pytań to nie są pytania
Autorka zwraca uwagę na coś, czego zwykle w ogóle nie zauważamy: przez cały dzień wydaje nam się, że zadajemy pytania, a w rzeczywistości wypowiadamy zdania twierdzące z pytajnikiem na końcu.
„Czy nie uważasz, że…?” „Czy nie jest przypadkiem tak, że chodzi ci o…?” „No chyba też tak myślisz, prawda?” To nie są pytania. To ukryte przekonania, założenia i hipotezy, które chcemy tylko potwierdzić — albo opinie przebrane za pytanie.
Wiss proponuje ćwiczenie, które można zrobić od jutra: policz, ile takich „pytań” pada wokół ciebie w ciągu dnia. A potem porównaj to z liczbą pytań prawdziwych.
Pytanie jako narzędzie — i jako zaproszenie
Autorka używa dwóch obrazów, które dobrze zostają w głowie.
Pierwszy: pytanie jest narzędziem, którym wchodzimy w świat myśli drugiej osoby. Można nim posłużyć się jak obcęgami albo brutalną wiertarką, ale można też jak subtelnym papierem ściernym. Efekt zależy wyłącznie od sposobu użycia — dokładnie tak jak przy dłucie, którym da się wyrzeźbić dzieło albo odłupać głowę od torsu.
Drugi, ważniejszy: pytanie jest zaproszeniem. Zadając je, mówimy: chcę się do ciebie zbliżyć. I właśnie dlatego się boimy — bo takie zaproszenie zawsze niesie ryzyko, że rozmówca je odrzuci.
Definicja dobrego pytania według Wiss jest prosta: jest jasno sformułowane, rodzi się z otwartej i szczerze ciekawej postawy, trzyma się cudzej opowieści, a nie naszej — i uruchamia myślenie. Skutkuje rozjaśnieniem albo nową perspektywą dla osoby, która na nie odpowiada.
„Wymyśliliście sobie normę”
Jest w książce dialog, w którym Sokrates rozbraja najczęstszą wymówkę przed zadawaniem trudnych pytań. Wymyśliliśmy sobie normę — mówi — zgodnie z którą jedne pytania wywołują napięcie i są nie na miejscu, a inne są dobre i uzasadnione. Uznaliśmy, że pytania muszą być uprzejme i że należy unikać tematów prawdziwych: trudnych, ale właśnie dlatego ważnych i tworzących więzi.
A potem pada pytanie, na które trudno odpowiedzieć: w jaki sposób pytanie dotyczące faktu może samo w sobie być niewłaściwe?
To zdanie warto sobie zapisać przed następnym trudnym rozmowie w rodzinie.
Dlaczego to jest książka praktyczna, a nie filozoficzna
Wbrew okładce z Sokratesem, to nie jest wykład z filozofii. To poradnik komunikacji z ćwiczeniami — aktywnego słuchania, zadawania pytań, prowadzenia rozmowy. Autorka łączy codzienne sytuacje z konkretnymi technikami, które można wdrożyć od razu, a filozofia zostaje w tle jako punkt odniesienia, nie jako materiał do zaliczenia.
Wiss ma zresztą świetne porównanie dla samej umiejętności pytania: to jak skok wzwyż. Teoretycznie potrafi go wykonać niemal każdy człowiek. Poszłoby jednak znacznie lepiej, gdyby trochę potrenować.
Co konkretnie z tego wyniesiesz
Autorka obiecuje cztery rzeczy:
- nauczysz się zadawać pytania zaskakujące i otwierające przestrzeń na prawdziwy dialog,
- zaczniesz słuchać tak, żeby ludzie czuli się naprawdę zrozumiani,
- pokonasz obawę przed zadawaniem pytań,
- zbudujesz głębsze relacje — w pracy, w związku, w codziennych rozmowach.
Dla kogo
Dla każdej, która czuje, że jej rozmowy zrobiły się płytkie — z partnerem, z nastoletnim dzieckiem, ze współpracownikami. Dla tych, które w kłótniach zawsze wygrywają, a mimo to nic z tego nie wynika. I dla wszystkich, które chcą się nauczyć słuchać, ale nie wiedzą, od czego zacząć.
Bo różnica między mówieniem a rozmawianiem jest ogromna. A my większość życia spędzamy po tej pierwszej stronie.
Elke Wiss, „Jak przestać mówić i zacząć rozmawiać. Sokrates w praktyce” Znak Koncept
